WSZYSTKO, NIE ZAWSZE , NIGDY

Niektóre paradoksalne stwierdzenia zawierają informacje o faktach, które nie mogły mieć miejsca. Na przykład: „archeolog Higgins, dokonujący wykopalisk w ruinach Troi, odnalazł stare monety z datą «1202 przed narodzeniem Chrystusa»”. To jednak jest niemożliwe, ponieważ na 1202 lata przed narodzeniem Chrystusa nikt nie mógł znać przyszłej daty narodzin.„Woda wlana do pojemnika zawsze stabilizuje się na najniższym z możliwych poziomów”. Czy to prawda? Pytasz o prawdziwość tego zdania? Poczekaj chwilkę! Co by się stało, gdyby woda została wlana do pojemnika znajdującego się w statku kosmicznym krążącym dooko­ła Ziemi? Woda w ogóle by nie opadła. Słowo „zawsze” nie jest zatem poprawnie użyte w tym zdaniu.

PARADOKSALNE STWIERDZENIE

Słowo oksymoron opisuje tego typu wewnętrznie sprzeczne (para­doksalne) zwroty. Oxy pochodzi z greki i znaczy „ostry”, moron znaczy „głupi, idiotyczny”. Oksymoron odnosi się zatem do zwrotów, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się idiotyczne, ale zazwyczaj mają ustalone, choć dość specyficzne znaczenie. Takimi zwrotami są np. „bez­krwawa rewolucja” czy „brzmienie ciszy”. Ludzie często wygłaszają paradoksalne stwierdzenia. Na przykład: „nie zgadniesz, co robiłam dzisiaj rano”. Interpretowane dosłownie, to stwierdzenie jest fałszywe, ponieważ zawsze może się zdarzyć, że ktoś jednak poprawnie odgad­nie. Jednak to przesadne stwierdzenie ma po prostu sugerować, że mó­wiący robił tego ranka coś bardzo niezwykłego. Rysunek ukazuje takie właśnie paradoksalne stwier­dzenie: młoda dama sądzi, że jej narzeczony jest „przystojny”, chociaż„na to nie wygląda”. Piękno zależy od patrzącego. Tak naprawdę, ta pani ma na myśli to, że jej narzeczony^’ się podoba, nawet jeśli nie podoba się innym.

ZDANIA WEWNĘTRZNIE SPRZECZNE

Często mamy do czynienia z wewnętrznie sprzecznymi zwrotami. Jednak nawet kiedy poszczególne słowa przeczą sobie nawzajem, całe frazy posiadają sens i przyjmują specjalne znaczenie. Na przykład, czym są „zimne ognie”? Jeśli są zimne, nie są ogniem. Jeśli jest to ogień, nie może być zimny. Jednak jako zwrot „zimne ognie” weszły w użycie i nabrały specjalnego znaczenia.Pewien przywódca narodowy pewnego razu wspomniał o „przy­szłej historii swego narodu”. Historia dotyczy przeszłości. Jak więc można mówić o przyszłej historii? Niemniej jednak to stwierdzenie ma pewien sens — chodzi w nim o to, co przyszli historycy powiedzą o przeszłości.Podobnie sprawa się ma ze stwierdzeniem „stypendium sportowe”. Przypuśćmy, że pewien uczeń o mizernych wynikach w nauce zostaje przyjęty do college’u i otrzymuje pieniądze tylko z powodu swoich osiągnięć sportowych. W jakim sensie można tu mówić o „stypendium”? Jednak termin ten przybrał nowe znaczenie i w naszym języku funkcjo­nuje właśnie tak.

NIEPOROZUMIENIA W SPORACH

Osoba, która zawsze miała dobry zawód, może nie zwrócić uwagi na słowo praca na plakacie. Jednak dla kogoś, kto jest bezrobotny lub niezadowolony ze swojej pracy, może być ono na tyle interesujące, że zastanowi się, czy rzeczywiście nie głosować na Parkera, aby pomóc w walce z bezrobociem.Nieporozumienia w sporach i debatach często biorą się z tego, że każda ze stron w inny sposób definiuje pewne kluczowe słowa. W ta­kich sytuacjach ważne jest wyjaśnienie znaczenia używanych termi­nów. Jeśli różnice w rozumieniu znaczeń są głęboko zakorzenione w umysłach dyskutantów, to mogą uznać dyskusję za trudną lub wręcz niemożliwą. Należy mimo to podjąć próbę wyjaśnienia znaczeń, aby zmniejszyć ryzyko nieporozumienia.

OSOBA ZADOWOLONA

Osoba, która jest ogól­nie zadowolona ze sposobu uprawiania polityki przez obecnego pre­zydenta, będzie miała pozytywne skojarzenia z tym słowem. Będzie skłonna wziąć udział w głosowaniu; być może będzie — zgodnie z sugestią na plakacie — głosować na Parkera. Jeśli jednak ma kry­tyczny i nieufny stosunek do urzędu prezydenckiego, to jej reakcją na zachętę może być cyniczne: „A niby dlaczego miałbym to ro­bić?”  Słowo pokój jest jeszcze bardziej abstrakcyjne. Jednej osobie może się kojarzyć z okresem chwilowego zawieszenia broni, w czasie które­go produkuje się broń nuklearną. Dla kogoś innego słowo to może ozna­czać pełen nadziei okres, kiedy staramy się dojść do porozumienia i wyeliminować broń nuklearną. Z terminem „pokój ludzie wiążą różne znaczenia.

TYM SAMYM JĘZYKIEM

Jednak nawet kiedy ludzie posługują się tym samym językiem, subtelne różnice — dotyczące pochodzenia, doświadczeń i światopo­glądów — powodują, że te same słowa bywają użyte w różnych zna­czeniach. Rozważmy następującą sytuację: jest okres wyborów. Kiedy idziesz ulicą, widzisz plakat o treści:GŁOSUJ NA PARKERA PARKER NA PREZYDENTA POKÓJ — PRACA — BEZPIECZEŃSTWO Słowa pokój, praca, bezpieczeństwo są abstrakcyjne. Pomyśl o kil­ku różnych znaczeniach, jakie przywodzą na myśl plakaty. Komuś sło­wo glosuj może kojarzyć się z czymś pozytywnym: z wypełnieniem obywatelskiego obowiązku i skorzystaniem z własnego prawa. Ktoś inny może uważać głosowanie za jedno wielkie oszustwo urządzone przez polityków.Zastanówmy się też nad słowem prezydent.

NAUKA O ZNACZENIU

Bob natychmiast podniósł głos: „Przyduś, przyduś!” Mac jeszcze mocniej nacisnął na pedał. Silnik pracował teraz na pełnych obrotach.Wściekły Bob zawołał: „Co się z tobą dzieje? Nie mówiłem ci, że­byś przydusił?”Nagle Mac zrozumiał, że Bob chce, aby naciskać na pedał Hej, a nie mocniej. Przypomniał sobie też, że Bob pochodzi z takiego regionu, gdzie znaczenie terminu „przyduś” może być inne niż w okolicy Greenbush.Bob, mówiąc „przyduś”, miał na myśli „zmniejsz moc silnika”. Tymczasem Mac sądził, że chodzi mu o to, aby mocniej nacisnął pedał.Semantyka to nauka dotycząca znaczeń w języku. Poni#waż Bob i Mac różnie rozumieli znaczenie zwrotu „przyduś”, mieli do czynienia z semantycznym nieporozumieniem. Ten rodzaj nieporozumień często się zdarza, kiedy ludzie pochodzą z różnych regionów kraju czy z różnych krajów. Jest on ważnym źródłem różnic pomiędzy ludźmi z różnych środowisk — zwłaszcza jeśli mówią innymi językami, co wymaga tłu­maczeń.

TRUDNOŚĆ PRZEKAZANIA

Trudno przekazać myśli innej osobie w mowie czy na piśmie, ale jest to jeszcze trudniejsze, kiedy posługujemy się różnymi językami i zachodzi konieczność dokonywania tłumaczeń. Dużo zależy od stylu tłumacza, w szczególności od tego, jakich słów użyje w swoim tłuma­czeniu. Mac McGill oddał swój samochód do naprawy w warsztacie Boba we wsi Greenbush. Bob naprawiał silnik przy podniesionej masce. W pew­nym momencie poprosił Maca, aby usiadł za kierownicą, uruchomił silnik i nacisnął pedał. Po krótkim czasie powiedział: „Przyduś trochę”. Mac nacisnął mocniej na pedał, zwiększając tym samym obro­ty silnika.

ZNACZENIE ZMIENIONE PRZY TŁUMACZNIU

Problem dokładnego przekazania treści jest szczególnie ważny w tłumaczeniach. Ma to duże znaczenie w dobie globalizacji. Na przykład Nikita Chruszczów, sowiecki przywódca, wygłaszał kiedyś przemówienie dotyczące stosunków między USA i ZSRR. Odnosząc się do systemów ekonomicznych obu państw, wygłosił zdanie, któ­re zostało przetłumaczone na angielski jako „pogrzebiemy was”. Oczywiście społeczeństwo Stanów Zjednoczonych było oburzone tą uwagą. Jednak eksperci od języka rosyjskiego stwierdzili, że rosyjski zwrot przetłumaczony jako „pogrzebiemy was” ma w języku rosyjskim zna­czenie podobne do „pobijemy was” (w kontekście ekonomicznego współzawodnictwa). Dla Amerykanina ten sens słowa „pobić” znaczy tyle, co wygrać, jak w wyścigu, a nie dokonać zamachu. Jeśli amery­kański prezydent powiedziałby „pobijemy was”, mogłoby to zostać nie­właściwie zrozumiane w Rosji jako „pobijemy was w walce”, i wywo­łać tam podobne oburzenie.

POJAWIENIE SIĘ NIEPOROZUMIEŃ

Ponadto różni ludzie nadają różne znaczenia tym samym słowom, w zależności od tego, gdzie się wychowali: na przykład w obcym kraju czy w wiejskim lub miejskim środowisku. Regionalizmy również czę­sto stanowią problem. Nieporozumienia pojawiają się także wtedy, kiedy słowa o różnej pisowni są wymawiane tak samo: right/write, pail/pale, died/dyed.Kontekst na ogół umożliwia nam ustalenie właściwych znaczeń, ale podwójne znaczenia pojawiają się na tyle często, że prowadzi to do nie­porozumień. Jeśli ktoś powie: „The customer’s always right”, to może być to interpretowane jako: „The customers always write”. Zna­czenie byłoby oczywiste, gdyby zdania te były napisane, a nie wy­mówione. Z jeszcze innym przykładem mamy do czynienia , kiedy „attacks on the mayor” zostało zrozumiane jako „a tax on the mayor”.